Terug naar overzicht
Bert Tieben
18 oktober 2018

De ongrijpbare waarde van de circulaire economie

Bert Tieben over dat het debat over een duurzame samenleving zich moet richten op het DNA van een circulaire economie, niet op verdienmodellen voor zakelijk advies

Het is bijna een gemeenplaats: de triple helix people, planet & profit als de steunpilaren onder een duurzame samenleving. Zelden bleek een metafoor zo krachtig. Nu wil John Elkington, de bedenker van de triple bottom line, er vanaf.   

 

Elkington blikt in het juni nummer van de Harvard Business Review terug op de 25 jaar sinds de lancering van de driepoot. Hij is teleurgesteld in de vooruitgang. Zijn concept lijkt gekaapt door boekhouders en consultants. Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) is een groeimarkt. 

 

Daar zit precies de pijn voor Elkington. Inmiddels bestaan er zoveel verschillende tools voor MVO dat de echte vooruitgang niet te bepalen is. Bovendien is de CEO uiteindelijk toch meer geïnteresseerd in de winst; de passie voor mens en planeet is aanmerkelijk minder. Als boekhoudinstrument benadrukt de triple helix de afruil tussen de belangen van mens, planeet en winst(bejag). Dat was nooit de bedoeling van Elkington. Hij zag vooral een genetische code voor een fundamenteel andere manier van zakendoen. Hij wilde bedrijven aan het denken zetten over hun waarde voor de samenleving.  

 

Dit is niet gelukt. Winst maken staat nog steeds voorop, al wordt het jaarverslag vakkundig opgesierd met een MVO-sausje. Erger nog: de triple helix is zelf een verdienmodel geworden. Het is volgens Elkington een excuus geworden voor "nietsdoen".  

 

Laat ik een voorbeeld noemen uit de Nederlandse beleidspraktijk. De circulaire economie is een belangrijk onderdeel van de transitie naar een duurzame samenleving. Maar inmiddels hebben ook de consultants de weg naar deze interessante markt gevonden. ABN Amro publiceerde in 2017 onder de titel Alles van waarde een rapport waarin de mogelijkheden voor de circulaire economie werden verkend. 

De magische onzichtbare hand van de vrije markteconomie werkt niet als tegenover kosten ongrijpbare maatschappelijke voordelen staan

Vroeger was het credo van de bank "Meer mogelijk maken" waarbij "meer" vooral op de winst van de aandeelhouders sloeg. Gaat de bank de triple helix omarmen?

Dat valt tegen. Het rapport is een speurtocht naar verdienmodellen voor de circulaire economie in diverse sectoren. Bij verdienmodellen gaat het nog steeds om de ouderwetse winst- en verliesrekening. Producten langer gebruiken houdt in dat ondernemers voor de uitdaging staan om de toegevoegde waarde van hun producten zo lang mogelijk hoog te houden. Het sluiten van materialenketens is vooral een logistieke opgave waarvan de kosten vaak nog te hoog zijn. Uit alles blijkt dat waarde voor de bankiers uiteindelijk gelijk staat aan financiële winst, het verschil tussen kosten en opbrengsten.  

 

Waar zit de winst voor ABN AMRO? Het sleutelwoord is maatwerk. Van kredieten voor een bedrijf uit de circulaire economie gaan er kennelijk niet dertien in een dozijn. Maar de bankiers denken graag met u mee over de verdienmodellen en de bijbehorende financiering. Het is natuurlijk nodig en waardevol dat de bank meedenkt over de gevolgen van duurzaamheid voor de bancaire sector. Maar met Elkington krijg ik toch sterk de indruk dat de nadruk teveel ligt op verdienen in de klassieke zin van dat woord. Zoals de inleiding stelt: "In feite is het business logic, mogelijk gemaakt door beleid en businessmodellen die zijn gericht op een economie die intrinsiek afvalvrij is." Ik vrees dat de bankiers van ABN AMRO niet gratis met u meedenken en dat het verdienmodel in de eerste plaats de adviesmarkt zelf betreft. 

 

Het probleem is nu juist dat de people, planet en profit-benadering geen business logic is. Als ondernemers door winst gedreven, tevens de belangen van mens en planeet op de juiste manier behartigen, is er geen advies van bankiers of beleid van de overheid nodig. Maar de magische onzichtbare hand van de vrije markteconomie werkt niet als tegenover kosten ongrijpbare maatschappelijke voordelen staan. Op het terrein van het milieu zijn wij allemaal uitvreters: laat iemand anders maar de rotzooi opruimen.  

 

De uitdaging van Elkington staat dus nog steeds overeind. Voor een echt duurzame economie is een fundamenteel andere manier van produceren en consumeren noodzakelijk. Noem het triple P of iets anders. Het debat moet zich richten op het DNA van die duurzame economie, niet op verdienmodellen voor zakelijk advies. 

 

Bert Tieben is methodoloog en expert energie & duurzaamheid bij SEO Economisch Onderzoek