Gemeenten in heel Nederland werken momenteel aan hun warmteprogramma’s. Dat is geen vrijblijvende exercitie: het is een wettelijke verplichting vanuit het Rijk om per buurt een toekomstig warmte-alternatief te bepalen. Deze programma’s, de opvolgers van de Transitievisies Warmte uit 2021, moeten uiterlijk in 2027 worden vastgesteld. Voor buurten die binnen circa tien jaar van het aardgas af gaan, vraagt dat om concrete keuzes en uitvoeringsplannen. Voor buurten die later volgen, is dat nog niet nodig.
Dat het Rijk die ruimte geeft, is begrijpelijk. De warmtetransitie is complex en vraagt veel van gemeenten, uitvoerders en bewoners. Alles tegelijk willen doen kan verlammend werken of simpelweg onhaalbaar gezien de gemeentelijke capaciteit. Focus op een aantal kansrijke buurten voor een warmtenet is dus logisch. Toch schuilt hierin ook een risico. Juist het uitstellen van keuzes kan de uitvoerbaarheid van de gehele warmtetransitie ondermijnen. In deze column beargumenteer ik waarom het níet maken van keuzes over warmtenetten nu, uiteindelijk kan betekenen dat er straks niks meer te kiezen valt.
### Waarom warmtenetten belangrijk zijnWaarom warmtenetten belangrijk zijn
In de warmteprogramma’s ligt een cruciale vraag voor: waar zijn warmtenetten de aangewezen oplossing? Het antwoord daarop is van grote betekenis voor het gehele energiesysteem. Vanuit het bredere energiesysteem bezien bieden warmtenetten, vooral bij midden- en hoge temperatuur, een efficiënte manier om lokale en regionale bronnen zoals industriële restwarmte en geothermie te benutten.
Specifiek vanuit het perspectief van het elektriciteitsnet zijn warmtenetten minstens zo relevant. Ze voorkomen dat de warmtevraag massaal verschuift naar elektriciteit. Wanneer woningen en gebouwen individueel all-electric worden verwarmd, stijgt de vraag naar elektrisch vermogen aanzienlijk. Dat vraagt om ingrijpende en kostbare verzwaringen van zowel het laag- als middenspanningsnet. Warmtenetten dempen die piekvraag en verlichten daarmee de druk op een elektriciteitsnet dat nu al tegen zijn grenzen aanloopt.
Met andere woorden: warmtenetten zijn niet alleen een alternatief voor aardgas, maar ook een essentiële schakel in de betaalbaarheid en haalbaarheid van de energietransitie als geheel. Ze bieden systeemvoordelen die verder reiken dan de individuele woning.
### Waarom duidelijkheid nu nodig isWaarom duidelijkheid nu nodig is
Tegelijkertijd zie ik dat de praktijk niet wacht op gemeentelijke besluitvorming. Bewoners en bedrijven maken vandaag al keuzes. De opmars van de warmtepomp is daar het beste voorbeeld van. De technologie ontwikkelt zich razendsnel: waar all-electric systemen vijf jaar geleden vooral werden voorzien bij goed geïsoleerde nieuwbouw, worden ze nu ook aangeschaft in bestaande bouw met minder optimale isolatie.
Daar komt bij dat de gasprijs structureel onder druk staat door geopolitieke ontwikkelingen én door beleidskeuzes in Den Haag en Brussel. Voor steeds meer woningeigenaren wordt de rekensom helder: investeren in een warmtepomp is aantrekkelijk en toekomstbestendig.
> “Bewoners en bedrijven maken vandaag al keuzes.”Dat heeft directe consequenties voor warmtenetten. Elk huishouden dat een individuele warmtepomp aanschaft, valt hoogstwaarschijnlijk weg als deelnemer voor een collectief warmtenet. En warmtenetten zijn bij uitstek afhankelijk van schaal om rendabel te zijn. Hoe langer gemeenten wachten met het bieden van duidelijkheid, hoe groter de kans dat bewoners zelf hun pad kiezen – en hoe kleiner de kans dat een collectieve oplossing nog van de grond komt.
Sterker nog: het kan een domino-effect veroorzaken. Een warmtenet in een wijk is vaak onderdeel van een grotere businesscase op stads- of regioniveau. Valt één cruciale buurt weg, dan kan dat het verschil maken tussen een haalbare en een onhaalbare ontwikkeling. Uitstel van besluitvorming in één wijk kan zo de realisatie van warmtenetten in een hele gemeente blokkeren.
### Wat dit betekent voor netbeheerders en de BuurtaanpakWat dit betekent voor netbeheerders en de Buurtaanpak
Voor de netbeheerder zijn de komende jaren bepalend om de juiste investeringen in het lokale elektriciteitsnet te kunnen doen. De oproep is duidelijk: versnel, schaal op en anticipeer op de groeiende elektriciteitsvraag. Dat gebeurt onder andere via de Buurtaanpak: een grootschalige operatie waarbij in de komende 25 jaar vrijwel alle buurten in Nederland een verzwaring van het laagspanningsnet, het elektriciteitsnet in de buurt, krijgen.
In de Buurtaanpak worden investeringen gedaan die voor voldoende capaciteit moeten voorzien voor de komende decennia, tot na 2050. Die keuzes vragen om een scherp toekomstbeeld. Daarbij blijft de kernvraag blijft: wat moet waar gebouwd worden? En vooral: welke investering is doelmatig?
> “Mijn oproep aan gemeenten: maak keuzes.”Zonder concrete keuzes in warmteprogramma’s ontstaat onzekerheid. Wordt een wijk all-electric? Of komt er een warmtenet? Dat verschil is fundamenteel. Uit analyses blijkt dat in buurten met een warmtenet tot wel de helft minder middenspanningsruimtes (MSR’s) nodig zijn. Dat scheelt niet alleen in kosten, maar ook in ruimte en schaarse personele capaciteit; van netspecialisten en omgevingsmanagers tot voormannen en monteurs.
Zonder duidelijkheid rest de netbeheerder weinig anders dan uit te gaan van het zwaarste scenario: volledige elektrificatie. Dat betekent robuuster, zwaarder en duurder bouwen. Als er later alsnog een warmtenet komt, zijn die investeringen deels overbodig. Dat leidt tot verspilling van publieke middelen, schaarse arbeid en kostbare publieke ruimte in de wijk.
En tijd om te wachten is er vaak niet. In veel buurten is het elektriciteitsnet al zo belast dat de komende tien jaar ingrepen noodzakelijk zijn om storingen te voorkomen. Juist daar is duidelijkheid over de warmtevoorziening geen luxe, maar een randvoorwaarde voor doelmatig handelen door de netbeheerder.
### OproepOproep
Daarom is mijn oproep aan gemeenten: maak keuzes. Wacht niet tot alle onzekerheden zijn verdwenen, maar geef richting. Ook voor buurten waar de uitvoering pas later volgt. Zorg dat warmteprogramma’s niet alleen beleidsdocumenten zijn, maar echte stuurinformatie voor burgers, netbeheerders, woningcorporaties en andere partners in de warmtetransitie.
Want zonder die duidelijkheid nemen bewoners hun eigen besluiten, sturen marktpartijen op individuele oplossingen en rest de netbeheerder niets anders dan elektriciteitsinfrastructuur aan te leggen voor het zwaarst mogelijke scenario. Daarmee wordt het all-electric pad vanzelf de norm. Niet omdat het de beste oplossing is, maar omdat alternatieven niet tijdig concreet worden gemaakt.
Geen keuze maken ís ook een keuze. En in dit geval is dat een keuze die de ruimte voor warmtenetten steeds verder verkleint, tot die uiteindelijk verdwijnt. Dus pak die regierol. Bepaal waar warmtenetten komen. En doe dat nu. Zolang er nog iets te kiezen valt.