Twee jaar na de destijds geruchtmakende overstap van Greenpeace naar de bedrijfsadviseurs en -controleurs van KPMG laat klimaatactivist Faiza Oulahsen (39) zien hoe je in het commerciële bedrijfsleven kan werken zonder je idealen te verloochenen.
Het verschil tussen haar vroegere en huidige activiteiten zit vooral in het doel ervan. Wie figuurlijk op de barricaden klimt, zet iets op de agenda maar hoeft zich niet bezig te houden met de praktische obstakels en dilemma’s die de verwerkelijking van idealen per definitie bemoeilijken. Het gaat om aandacht, om publiciteit, om het in gang zetten van de gewenste uitvoering. Oulahsen vergeleek het zelf ooit met de opening in het schaakspel. Die is essentieel voor de rest van de partij, maar uiteindelijk niet meer dan een begin. Dat was ook precies de reden dat zij na de jaren van activisme koos om consultant te worden, zodat ze zich direct kon bezighouden met de verduurzamingsplannen en -plichten van bedrijven.
‘Wie campagne voert’, zegt zij er zelf over, ‘opent een deur, doorbreekt een frontier. Vroeger, kwam ik ook bij grote bedrijven binnen om gesprekken te voeren, maar nu houd ik me expliciet bezig met de bedrijfsvoering. In bepaalde gevallen tot en met de implementatie.’
Dat lijkt een stuk ingewikkelder. Je hebt te maken met organisaties die worstelen met de eisen die aan hen worden gesteld.
‘De grote vervuilers, ja. Dat steek ik niet onder stoelen of banken.’
En hoe bevalt dat?
‘Mijn grootste eyeopener was dat zoveel bedrijven, ondanks hun ambitieuze strategie en doelstellingen, hierop stuklopen. Het lijkt alsof ze in een poel drijfzand zitten en niet goed weten hoe ze daaruit moeten komen. Daarvoor hebben ze hulp van buiten nodig, iemand die een stok uitsteekt om ze daaruit te trekken. Daarvoor moet je ook als adviseur doelstellingen, een strategie en een implementatieplan ontwikkelen. Het is een stukje organisatiewetenschap dus. Daar hoefde ik mijn vorige baan geen rekening mee te houden. Je beukt de deur open en dwingt wat af. Maar je komt nooit echt binnen bij de actoren. Nu doe ik dat als consultant wel en ben ik bezig met de nitty gritty. Dat wilde ik ook, dat vind ik interessant.’
‘De wil van die bedrijven om te verduurzamen is echt, anders had ik die overstap ook niet kunnen maken. Er is een kritische massa van bedrijven die vooruit willen. Dat zie je ook terug in de statistieken. Uit onderzoek van KPMG blijkt dat ruim tweederde van de grote bedrijven – en dat heb ik het over ondernemingen met een omzet van honderden miljoenen tot miljarden – dedicated zijn om duurzaamheid onderdeel te laten zijn van de strategie. Maar je ziet ook dat een best grote minderheid kwakkelt en twijfelt.’
Waardoor komt dat denk je?
‘Dat heeft te maken met de politieke werkelijkheid. En dan heb ik het niet alleen over Trump. Hij heeft helaas veel invloed, maar hij is, gelukkig, niet in staat om de energietransitie te stoppen. Dat is ‘m in z’n eerste termijn niet gelukt en dat zal ‘m nu ook niet lukken. Toch zie ik bij mijn klanten de onzekerheid. Ik merk het ook in gesprekken met de raden van bestuur en commissarissen van mijn klanten. Vergeet niet dat duurzaamheid voor veel bedrijven betekent dat ze primair moeten voldoen aan wettelijke eisen op het gebied van ESG en ESG-rapportering. Als de politieke aandacht daarvoor verslapt, de scope wordt verkleind, zaken worden uitgesteld, dan heeft dat gevolgen voor het gedrag van bestuurders.’
‘Daar zie je een verschil in de houding van de grootste en minder grote ondernemingen. De grootste vervuilers die al lang het doelwit zijn van NGO’s, waren al in een heel vroeg stadium gedwongen om zich in te lezen. Of ze het nu leuk vonden of niet, ze wisten dat ze zich aan bepaalde wetten en regels hebben te houden. Of het nu om een strenger ETS ging, de doelstellingen van het kabinet, het streven naar maatwerkafspraken met de industrie of stikstofnormen. Dáár voerde ik dus niet dat gesprek over de noodzaak van ESG-doelstellingen. Wel met die onzekere en twijfelende groep. Die hebben heel veel vragen, nog steeds.’
> "Het lijkt alsof ze in een poel drijfzand zitten en niet goed weten hoe ze daaruit moeten komen."En staan onder druk. Niet alleen door Trumps handelspolitiek maar in het algemeen door de verslechterde internationale concurrentiepositie.
Gaat dat niet ten koste van de duurzaamheidsstrategie? Die investeringen kosten immers vaak eerst meer geld dan ze opleveren. Het gevolg is een terugtrekkende beweging zoals we die onder andere nu bij Shell zien.
‘Je pakt er nu ook wel een specifieke sector uit, de olie- en gasbedrijven. Dat geeft een vertekend beeld. Kijk naar de statistieken en je hebt het antwoord op je vraag. Is de wijziging die jij ziet, een structurele koerswijziging of een accentverschuiving? Ik vraag me dat af. We moeten het ook niet dramatiseren. Duurzame investeringen vormen in die sector maar een klein deel van het totaal. Dat was zo en is nog steeds zo. De energiebedrijven die de afgelopen tien jaar wel fundamenteel van koers zijn veranderd, zijn de klassieke utilities. Dat geldt niet voor de olie- en gasbedrijven. De nadruk lag daar altijd op fossiel en dat is nog steeds zo.’
‘Het klopt dat de transitie op dit moment best wel wat klappen oploopt, maar zoom even uit. In 2009 hadden we in Kopenhagen een totaal mislukte klimaattop (COP 15, red.). Klimaatverandering verdween vervolgens een tijd lang van de agenda. In de aanloop naar Parijs heeft het door verschillende oorzaken een comeback gemaakt. Er is wel degelijk verandering. Ik kom nog uit de tijd dat duurzaamheid geen serieus thema was. Nu is het niet meer weg te denken, niet uit de bedrijven en ook niet uit de politiek.’
Wat zit daar volgens jou achter?
‘Extreem weer. Vanaf 2011 beleefden we drie jaar op rij wereldwijde hitterecords. Er raasde een ongekend sterke orkaan over New York heen. In 2013 eiste de tyfoon Hayan in de Filipijnen duizenden doden. Klimaatverandering werd dus voelbaar. Voeg dat samen met de opkomst van duurzame energie en de toen kwakkelende oliemarkt. De klimaatbeweging werd breder met Extinction Rebellion, jongeren. Het momentum dat toen is ontstaan, is niet verdwenen. De energietransitie denderde echt door. Let wel, het gaat hier om aanpassing van een van de fundamenten van de wereldeconomie. Dat gaat niet zonder slag of stoot en stuiptrekkingen.’
‘Hoeveel miljarden heeft Trump aan een aantal energiebedrijven moeten geven om ze te laten stoppen met de bouw van windmolens? Dat bewijst toch hoe sterk de business case voor duurzaam is. De energietransitie is niet meer te stoppen, hoogstens te vertragen. De wereldwijde zon- en windcapaciteit zal de komende jaren verviervoudigen!’
Klimaatverandering is een mondiaal vraagstuk dat alleen maar via internationale samenwerking kan worden opgelost. Dat maakt het zeker in democratieën een lastig te agenderen beleidsstuk. Klimaatacties hier hebben relatief weinig impact en missen daardoor overtuigingskracht. Duurzame energie vermindert onze afhankelijkheid van instabiele of zelfs kwaadwillende landen.
Is het daarom niet beter om de nadruk op energieonafhankelijkheid te leggen?
‘Ik vind de basis van deze argumentatie niet goed. Die is, zoals Naomi Klein zei, in de grond neoliberaal. Als je het hebt over overtuigen, dan bedoel je alleen de burger, daarbij laten we veel andere politieke krachten buiten beschouwing.’
‘In 2018 deed ik mee met de klimaattafel die zich bezighield met de industrie. Het viel me op dat industriële bedrijven altijd begonnen over draagvlak. Maar ik wilde weten wat zij wilden doen, hoe zij hun verantwoordelijkheid wilden nemen, want zij zijn toch de grote vervuilers.’
‘Onderzoek toont aan dat de overgrote meerderheid van de burgers zich grote zorgen maakt over klimaatverandering. Wat willen mensen? Ze willen een warme douche, ze willen naar hun werk kunnen rijden of het nu met de auto of het OV is? Ze willen dat de laptop aangaat, enzovoort. Kortom, ze hebben energie nodig. Hoe zorg je er dan voor dat de energievoorziening op peil blijft, betaalbaar en klimaatvriendelijk. Daar gaat het om. Zolang dat geen geld kost, is er weinig discussie over, maar dat is nu eenmaal niet zo. Het is dan een politieke keuze om de rekening bij de burger te leggen. Zo ontzie je de vervuiler.’
Maar is het politiek daarom juist niet het handigst om dit vraagstuk aan te pakken door het vooral over een thema te hebben waarover brede consensus bestaat.
De noodzaak van energieonafhankelijkheid, iets wat we toevallig alleen kunnen bereiken door minder fossiele en meer duurzame energie te gebruiken Daarmee kun je zelfs de grootste tegenstanders van klimaatbeleid, radicaal rechts, de wind uit de zeilen nemen.
‘Oké, maar dan geldt nog steeds dat het betaalbaar moet zijn voor de burger. En dat doen we verkeerd. Als we het erover eens zijn dat de vervuiler betaalt, moet je daar ook naar handelen. Het tegendeel is het geval. Er is maar één vervuiler die daarvoor echt de rekening krijgt en dat is de automobilist. Die wordt belast met een reeks belastingen, heffingen en accijnzen. Grootverbruikers van energie krijgen juist korting.
‘We vinden het in Nederland belangrijk dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen. Met de inkomstenbelastingen, toeslagen, en dergelijke – niet met vermogens trouwens – wordt dat geprobeerd, maar op energiegebied zijn we daar best slecht in. Neem de salderingsregeling. Die heeft tot een enorme boost van zonne-energie geleid, maar is verworden tot een overheveling van geld van arm naar rijk.’
Je klanten zijn de grotere bedrijven in het middensegment, de familiebedrijven. Ze hebben te maken met complexe regelgeving, moeten vinkjes zetten. Maar hoe zit het met hun motivatie voor verduurzaming?
‘Om te beginnen zijn bedrijven geen ‘black box’. Er bestaan binnen die organisaties vaak verschillende facties. Het is maar net met wie je praat. Soms heb je te maken met een enthousiaste CEO of is er een afdeling duurzaamheid, maar ik spreek ook leden van raden van bestuur die sceptisch zijn. Ik kan dus niet beweren dat intrinsieke motivatie de norm is, zo naïef ben ik niet. Maar wat die bedrijven wel beseffen, is dat je er niet omheen kunt. Duurzaamheid is de toekomst. Ze begrijpen dat, als ze niet vroeg of laat verduurzamen, het einde oefening is. De vraag is daarom, moet het vroeg of laat.
Dat is bepalend voor de kortetermijnbesluiten, wat er binnen twee of drie jaar moet gebeuren. Daar zie je de vraagtekens ontstaan en dat is wat momenteel de duurzaamheidsagenda nekt. We weten niet of en wanneer we die stap naar voren kunnen zetten, misschien gaan we financieel wel onderuit. Doet de concurrent wel mee, wat komt er nog qua regelgeving op ons af, hebben we infra, krijgen we wel een aansluiting? Dat zijn allemaal elementen die verlammend werken. Binnen dat kader zie je dat de grotere bedrijven duurzaamheid in hun strategie verankeren, ook al omdat ze middelen hebben om langetermijnscenario’s te maken. Bij de grote familiebedrijven wordt het al wat meer diffuus. Daar hangt het meestal op de intrinsieke motivatie.’
Je overgang naar KPMG was een soort sprong in het diepe zonder garantie op succes. Hoe kijk je terug op de afgelopen twee jaar? Heb je ook hier het verschil kunnen maken?
‘Ja maar wel op een heel andere schaal. Bij Greenpeace opereerde ik op maatschappelijk en politiek niveau. Daar ben je bezig met beleid, regelgeving, moties erdoor krijgen. Niet altijd maar soms met succes. Dat is in deze functie natuurlijk totaal anders. Ik heb een dienstverlenende rol. De schaal is veel kleiner. Mijn arena is de klant. Die zijn belangrijk, want het zijn grote klanten, maar het is wel veel meer afgebakend. Ik moet ook accepteren dat ze nog niet alle stappen kunnen of willen zetten die ik adviseer. De hulpvraag varieert ook. De een wil alleen maar aan de regels voldoen, de ander denkt veel strategischer. Daardoor wisselt de impact van wat ik doe per klant.’
Ik kan me ook voorstellen dat dit werk eigenlijk bevredigender is. Het is concreet. Beleid en regels zijn abstract en blijven niet zelden in de uitvoering steken.
‘Dat laatste klopt. Het is nu heel tastbaar en in ieder geval heel leerzaam. Er is een wereld voor me open gegaan na dertien jaar waarin ik min of meer hetzelfde heb gedaan. Maar bevredigender? Ik ben en blijf natuurlijk een politiek dier en dat zorgt voor een zekere spanning.’
Ongetwijfeld zul je ooit een nieuwe stap zetten. Wat wordt het dan? Dat hogere overkoepelende niveau of de dagelijkse concrete uitdagingen?
'Dat weet ik niet, maar wat het ook wordt, ik zal dan nog effectiever kunnen zijn dankzij alles wat ik nu leer.’
Beschouw je jezelf nog steeds als klimaatactivist?
‘Ja, zeker. Zo zien de mensen met wie ik te maken heb me ook. Dit is wie ik ben en blijf.’