De aanleg van warmtenetten komt maar moeizaam van de grond. Hoge kosten voor bewoners zijn daar een belangrijke oorzaak van. Maar waarom laten we die kosten eigenlijk alleen betalen door de huishoudens die op een warmtenet zijn aangesloten? Bij elektriciteit en gas doen we dat immers heel anders. Als we ook voor warmtenetten een klein deel van de kosten collectief dragen, kan dat de warmtetransitie uit een impasse halen.
In de recente startanalyse van het PBL staat het mooi opgeschreven: voor miljoenen huishoudens is de collectieve oplossing van het warmtenet de oplossing met de laagste maatschappelijke kosten om van het gas af te komen. De kosten voor de bewoner zijn echter vaak hoog. Zo hoog dat bewoners afhaken, de business case niet meer haalbaar blijkt en er uiteindelijk minder warmtenetten aangelegd worden. Het alternatief? In veel gevallen is dat een elektrische warmtepomp. Een prima oplossing op veel plekken, maar lang niet altijd de maatschappelijk meest verstandige keuze. Zeker niet waar een warmtenet voor het geheel goedkoper is en het elektriciteitsnet onder grote druk staat.
En deze situatie hoeft niet zo te zijn. Want laten we het eens omdraaien: bewoners van een ‘warmtepompwijk’ moeten zelf de daarvoor benodigde kosten van de uitbreiding van het elektriciteitsnet betalen. In hun buurt, en ook een deel van de uitbreiding van het hoofdspanningsnet. De rekening zou flink oplopen. Ook dan wordt de business case een stuk minder aantrekkelijk en haken mensen af.
Gelukkig betalen bij elektriciteit alle huishoudens samen het net, en dat is vrijwel iedereen. Ook de warmtenetgebruiker betaalt dus indirect mee aan de uitbreiding van het elektriciteitsnet vanwege de warmtepompen. Maar bij collectieve warmte doen we iets opmerkelijks: daar dekt subsidie een deel van de investering en dragen de bewoners van één warmtenet samen het grootste deel van de kosten van hun eigen infrastructuur. Die subsidie is bovendien eenmalig en begrensd, terwijl we bij elektriciteit de netkosten structureel via de tarieven verdelen. Daarmee maken we de oplossing die maatschappelijk het goedkoopst kan zijn, voor bewoners met een warmtenet juist onaantrekkelijk. En warmtenetten zijn vaak het meest kansrijk in wijken met veel sociale huurwoningen. Zo wordt de energietransitie duurder voor mensen die zich dat het minst kunnen veroorloven.
Dat verschil tussen warmte en elektriciteit is niet langer uit te leggen. Warmtenetten spelen een belangrijke rol in een weerbaar en integraal energiesysteem. En als we het slim doen, kunnen ze op sommige plekken zelfs het elektriciteitsnet ontlasten, wat ons allemaal weer kosten scheelt.
### Een andere verdeling van de rekeningDe bewoners die willen aansluiten op een warmtenet, merken dit direct in hun portemonnee. In 2026 bedraagt het maximale vastrecht voor warmte bijna 830 euro per jaar. Dat hoge vastrecht maakt een aansluiting voor bewoners onaantrekkelijk.
De nieuwe kostengebaseerde tariefsystematiek onder de Wet collectieve warmte biedt daarvoor geen oplossing, integendeel. Wanneer tarieven worden gebaseerd op de werkelijke kosten per warmtenet, zullen de verschillen tussen huishoudens niet afnemen, maar juist sterk toenemen. Onderzoek van economen van de ACM laat zien dat zonder aanvullende maatregelen ongeveer de helft van de warmteklanten meer gaat betalen dan nu. De wet erkent dat risico zelf: de kostengebaseerde tarieven mogen pas ingaan als de minister met onderzoek heeft aangetoond dat dit niet ten koste gaat van de betaalbaarheid. Zonder oplossing komt de nieuwe systematiek er dus niet.
Daarom is het nu tijd om de kosten anders te verdelen. Infrastructuur is duur, en die infrastructuur zouden we dus voor een groter deel collectief moeten dragen, om te voorkomen dat het vastrecht onbetaalbaar wordt. Daarom stellen we voor een landelijk maximum voor het vastrecht in te stellen. Het verschil met de efficiënte kosten van een warmtenet wordt betaald uit een nationale warmtebijdrage, die via de energiebelasting door alle huishoudens wordt opgebracht.
Een redelijk vastrecht zou volgens onze berekeningen rond de 550 euro per jaar liggen. Dat is ongeveer 280 euro minder dan het huidige maximum en concurrerend met andere opties. Voor ruim 700.000 huishoudens met collectieve warmte zou dat een aanzienlijke verlaging van de vaste lasten betekenen. Het is ook aantrekkelijk voor toekomstige warmteklanten.
Wat kost dat de rest van Nederland? Voor de structurele verlaging van het vastrecht gaat het om ongeveer twee tot drie euro per huishouden per maand. Inclusief een tijdelijke bijdrage om nieuwe aansluitingen mogelijk te maken, komt dat bij 30.000 nieuwe aansluitingen per jaar uit op ongeveer vijf euro per maand. Dat is natuurlijk serieus geld. Huishoudens zonder warmteaansluiting gaan immers meebetalen. Maar dat doen we bij andere energie-infrastructuur ook. En juist op plekken waar een warmtenet maatschappelijk de goedkoopste oplossing is, kan die gezamenlijke investering ervoor zorgen dat dat ook voor bewoners het goedkoopst is.
Dit kan bovendien een uitweg zijn uit de huidige impasse in de warmtetransitie. Warmtenetten komen niet van de grond, onder meer door de kosten. Tegelijk verergeren warmtepompen de netcongestie onnodig op plekken waar een warmtenet een goed alternatief is. Een verlaging van het vastrecht is dus een mes dat aan twee kanten snijdt.
Uiteindelijk is dit een politieke keuze. Als we de warmtetransitie echt serieus nemen en collectieve warmte een belangrijk onderdeel is van het nieuwe energiesysteem, dan dragen we de kosten van warmtenetten ook samen. Dan moeten we er ook voor zorgen dat we de gebruiker ook een eerlijk tarief betaalt. Net als de inwoner die aan de slag gaat met een individuele oplossing.
Meer weten? Lees de whitepaper van Bram Borst en Roy Hendriks van Fakton.