De Nederlandse stroomvoorziening loopt vast. Netcongestie zorgt ervoor dat bedrijven en nieuwbouwwijken geen aansluiting kunnen krijgen of lang moeten wachten. Ondanks het harde werk door vele partijen voor de netverzwaring die uiteraard hard nodig is, lijken we achter de feiten aan te lopen. De vraag is zelfs of netuitbreidingen wel voldoende zijn, misschien is congestie wel structureel. Utrecht werd zelfs een gedeeltelijke aansluitstop afgekondigd. Veel buurlanden lijken minder problemen daarmee te hebben. Hoe komt dat?
Eén oorzaak is historisch. Nederland had dankzij het aardgas relatief lichte elektriciteitsnetten, omdat veel woningen op gas werden verwarmd. In landen waar al langer elektrisch werd verwarmd, zijn de netten veel robuuster. Nu de energietransitie leidt tot massale elektrificatie met nieuwe functies, die ook veel meer pieken, wordt het Nederlandse stroomnet geconfronteerd met hoge piekbelastingen waarvoor het nooit is ontworpen.
Daarnaast stammen de huidige regels voor netbeheer uit ongeveer 2000, toen de energietransitie nog nauwelijks speelde. Ze zijn gericht op een stabiel systeem dat zo goedkoop mogelijk moest zijn, en waarbij dus wordt geïnvesteerd als de noodzaak is bewezen. Het werkte destijds goed, maar zorgt er nu voor dat netuitbreidingen achterlopen bij de verhoogde stroomvraag door de energietransitie.
Als medeontwerper van deze bestaande regels deel ik hierbij graag met u mijn analyse van hoe dat nu fout loopt en wat daaraan zou kunnen (moeten?) verbeteren.
### Oude regels in een nieuwe werkelijkheidOude regels in een nieuwe werkelijkheid
Vroeger veranderde het elektriciteitsverbruik van bestaande aansluitingen nauwelijks. Tegenwoordig groeit juist daar de vraag snel: door warmtepompen, elektrische auto's en zonnepanelen. Daardoor moeten netbeheerders rekening houden met forse toekomstige pieken, terwijl vooraf onduidelijk is hoe snel die zullen ontstaan. Maar vanwege hun wettelijke verantwoordelijkheid reserveren netbeheerders veel capaciteit voor die eventuele toekomstige groei. Die reserveringen beperken de ruimte voor nieuwe aansluitingen. Een deel van de huidige congestie is daardoor geen probleem van vandaag, maar van mogelijke toekomstige belasting. Scenario's die bedoeld waren om netinvesteringen te plannen, leiden zo onbedoeld tot aansluitstops.
### Regels versterken de congestieRegels versterken de congestie
De specifiek Nederlandse scheiding tussen lokaal netbeheer en energielevering maakt het probleem groter. Netbeheerders mogen nauwelijks ‘achter de meter’ kijken. Ook kunnen zij decentrale productie nauwelijks inzetten om lokale knelpunten op te lossen. Uit voorzorg reserveren zij daarom extra capaciteit, waardoor wachtrijen ontstaan. Met andere regels (zoals bijv. in Duitsland) zou dat niet hoeven: onnodige congestie dus.
Daarnaast leiden de regels tot strategisch gedrag bij verbruikers. Bedrijven vragen vroegtijdig of zelfs op meerdere locaties aansluitingen aan, om een plek op de wachtlijst veilig te stellen. Daardoor wordt de feitelijke congestie verder opgeblazen.
### Wat is nodig?Wat is nodig?
Het probleem ligt niet bij de netbeheerders. Zij opereren binnen een wettelijk kader gericht op risicobeheersing en leveringszekerheid, en doen hun uiterste best daarbinnen. Maar deze regels zijn dus wel toe aan aanpassing. Netbeheerders moeten meer grip krijgen op de daadwerkelijke ontwikkeling van de elektrificatie. Niet elk toekomstscenario hoeft volledig vooraf te worden gereserveerd. Door realistischer verwachtingen en acceptatie van wat meer groeirisico ontstaat eerder ruimte voor nieuwe aansluitingen.
### Flexibiliteit als nieuwe standaardFlexibiliteit als nieuwe standaard
Congestie ontstaat vooral tijdens enkele piekuren per dag. Veel elektrisch verbruik hoeft echter niet precies dan plaats te vinden. Elektrische auto's kunnen buiten de piek laden en warmtepompen kunnen woningen vóór de piek alvast op temperatuur brengen.
Daarvoor zijn financiële prikkels nodig. Naast hogere nettarieven tijdens piekuren kunnen huishoudens worden beloond wanneer zij laadpalen, warmtepompen of thuisbatterijen slim laten aansturen. Zo’n tarief komt eraan. Zo wordt de flexibiliteit van consumenten benut om het elektriciteitsnet te ontlasten.
### Verdeel de netkosten eerlijkerVerdeel de netkosten eerlijker
Huishoudens met zonnepanelen, laadpalen en warmtepompen vragen meer van het elektriciteitsnet dan traditionele afnemers, maar betalen vaak hetzelfde nettarief. Ook huishoudens zonder deze voorzieningen betalen dus toch mee aan de benodigde netverzwaring. Het is onjuist en oneerlijk dat een woning met warmtepompen, zonnepanelen en oplaadauto gelijke netkosten betaalt als een kansarm huishouden op een flatje. Ook vanuit kostenveroorzaking zouden de zogeheten prosumers meer moeten gaan bijdragen aan de extra netkosten, en weer worden beloond wanneer zij piekvermijdend omgaan met hun elektriciteitsgebruik.
### Maak actieve sturing mogelijkMaak actieve sturing mogelijk
In verschillende landen is directe sturing van grote elektriciteitsverbruikers al gebruikelijk. Zo worden airco's gestuurd gespreid uitgeschakeld tijdens piekmomenten. Ook in Nederland kan dit voor een laadpaal of warmtepomp. Bij nieuwe woningen kunnen aansluitvoorwaarden direct worden gekoppeld aan slim energiegebruik. Een snelle aansluiting kan afhankelijk worden gesteld van de verplichting om laadpaal en warmtepomp buiten de piekuren te gebruiken of met lokale opslag in batterijen. Zo kan nieuwbouw sneller doorgaan.
### Geef netbeheerders meer instrumentenGeef netbeheerders meer instrumenten
Netbeheerders zouden meer mogelijkheden moeten krijgen om lokaal congestie op te lossen. Bijvoorbeeld met kleine piekcentrales die draaien op de congestie-uren: kan goedkoper zijn of sneller dan omvangrijke netuitbreiding. Ook bestaande WKK’s kunnen daarvoor goed werken. Zulke installaties kunnen bovendien bijdragen aan de landelijke leveringszekerheid: het actuele ‘capaciteitsmechanisme’ voor wanneer weinig duurzame elektriciteit beschikbaar is. Het zou erg duur en inefficiënt zijn om aparte voorzieningen te bouwen voor lokale congestiebestrijding én apart voor een landelijk capaciteitsmechanisme, zoals nu het plan lijkt te zijn.
### Naar een nieuw marktmodel?Naar een nieuw marktmodel?
Ook marktpartijen moeten ruimte krijgen om congestie op innovatieve wijze op te lossen, via lokaal energiemanagement, batterijen, slimme aansturing of conversie in waterstof. Op termijn kan worden overwogen om congestie op delen van het elektriciteitsnet expliciet te beprijzen, zodat partijen investeren waar dat het meeste effect heeft. Congestie zal immers niet snel verdwijnen. Alleen blijven investeren in steeds zwaardere netten is waarschijnlijk niet de meest effectieve oplossing.
### Tot slotTot slot
De Nederlandse netcongestie is reëel, maar wordt onnodig vergroot door verouderde regels. Het huidige systeem beloont vooral zekerheid voor ruimer gebruik bij bestaande aansluitingen, terwijl nieuwe gebruikers daardoor lang moeten wachten. Een betere balans is nodig. Minder reservering voor onzekere toekomstige groei, meer flexibiliteit in vraag en aanbod, eerlijkere nettarieven en meer handelingsruimte voor netbeheerders kunnen veel capaciteit vrijmaken.
Een deel van de genoemde ideeën wordt al opgestart of bestudeerd. Daarbij hoort ook een andere toezichtsfocus van ACM. Wanneer netbeheerders verantwoordelijkheid krijgen om congestie actief te beperken, moeten zij daarvoor meer ruimte krijgen, zodat meer vertrouwen daarin ontstaat.
Blijven investeren in netverzwaring blijft noodzakelijk, maar niet alleen. Door flexibiliteit, slimme sturing en aangepaste regelgeving volledig te benutten, kunnen aansluitstops worden voorkomen en kan de energietransitie sneller en efficiënter voortgaan.