Ze was Tweede Kamerlid, minister van Landbouw, voorzitter van het VN-Comité voor Wereldvoedselzekerheid en werkte jarenlang als diplomaat aan voedselzekerheid en internationale samenwerking. Sinds een kleine drie jaar is Gerda Verburg voorzitter van Element NL, de branchevereniging van gasproducenten op de Nederlandse Noordzee en kleine velden op land en CO₂-opslag operators. Haar brede blik komt goed van pas. Ze trekt lijnen naar landbouw, voedselketens, geopolitiek, democratie en de vraag hoe je maatschappelijke transities bestuurbaar houdt. Dit is deel 2 in de serie Captains of Energy, waarin we de huidige generatie leiders in de energiesector bevragen over hun drijfveren, hun visie op de markt en toekomstperspectief.
Gerda Verburg vat haar visie op de energiesector krachtig samen. Ambitie is er genoeg. Technologie ook. Maar samenwerking, coördinatie en sturing blijven achter. “Iedereen in de sector is ambitieus en er wordt veel gepraat over de energietransitie. Maar als je kijkt naar het totale systeem, dus alle spelers in de keten, dan komt er van samenwerking - laat staan van coördinatie en aansturing - veel te weinig terecht. De grote spelers zeggen: geef het ons maar, wij zijn onmisbaar. En dat is ook waar. Maar in elke sector waar een keten actief is, geldt dat één schakel het niet alleen kan. In de voedingssector is primaire productie belangrijk, maar als het niet goed verwerkt wordt, niet in de supermarkt belandt en niet tegen een reële prijs bij de consument komt, dan gaat het fout. Dat is bij energie niet anders.”
Dirigent
Wat haar opviel toen ze de energiesector binnenkwam, was niet het gebrek aan plannen. Het was juist het omgekeerde: er liggen volop plannen, maar ze worden te weinig gebruikt om echte afspraken af te dwingen. Ze noemt het Nationaal Plan Energiesysteem, de kabinetsvisie voor het energiesysteem tot 2050 die in 2023 werd gepubliceerd en dit jaar wordt geactualiseerd.
“Ik heb me verbaasd hoe onderbenut het Nationaal Plan Energiesysteem is. Ik vind dat de beide bewindspersonen die nu op energie zitten dit plan moeten gebruiken als sturingselement om afspraken te maken. Niet alleen zeggen: dit moet allemaal gebeuren. Maar ook zorgen dat marktpartijen hun bijdrage leveren. Natuurlijk springt de overheid bij en maakt zij dingen mogelijk. Maar de markt moet wel leveren. Je kan als bedrijfsleven niet alleen vertellen wat je nodig hebt en de risico’s afwentelen op de overheid.”
De overheid heeft volgens Verburg het primaat, maar dat betekent niet dat die alles alleen moet opknappen. Het is de rol van dirigent: niet degene die elke noot zelf speelt, maar degene die zorgt dat iedereen op tijd inzet. “Het Regeerakkoord staat vol teksten dat de overheid het niet alleen kan en het samen met de samenleving moet doen. Doe dat dan! Moet je eens kijken - en vergeef me de woordspeling - wat een energie er dan kan vrijkomen.”
### PopulariteitsprijsPopulariteitsprijs
Haar organisatie heette vroeger NOGEPA, de branchevereniging van olie- en gasproducenten. In 2022 werd de naam Element NL gelanceerd. De vereniging bestaat uit dertien bedrijven die vergunningen hebben om in Nederland olie en gas te winnen en twee pipeline operators. De naamsverandering was meer dan cosmetisch, zegt Verburg; het was een poging om uit de achterhoede te komen.
“De populariteitsprijs hebben wij gewonnen in de jaren zestig. Toen was aardgas de the new kid on the block. Maar naarmate de energietransitie hoger op de agenda kwam, werden wij steeds meer als irrelevant gezien. Met de omvorming van NOGEPA naar Element NL hebben de leden eigenlijk een mentale keuze gemaakt. Wij willen niet meer achter in de staart hangen, van: oh oh oh, de wereld kan nog niet zonder fossiel. Wij willen veel meer naar de voorhoede. Wij willen een rol spelen in de energietransitie en aangeven welke stappen er nodig zijn. We zijn de brandstof in de energietransitie, zoals oud-minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei dat terecht uitdrukte.”
Nostalgisch
Gemakkelijk is dat niet. Veel leden hebben buitenlandse hoofdkantoren. Daar moet worden uitgelegd waarom Nederland politieke keuzes maakt zoals het doet, waarom vergunningen lang duren en waarom investeren in Nederlandse gaswinning nog zinvol kan zijn. Verburg ziet dat als onderdeel van haar opdracht.
“Het hoeft ook niet makkelijk te zijn. Die gesprekken voer ik regelmatig. Daarom hebben we in het sectorakkoord gezegd: zorg nou dat je de reserves van eigen bodem benut. Volgens EBN is er nog 150 miljard kubieke meter winbaar op de Noordzee en 50 miljard op land. Daarmee kun je, als je helemaal niets meer zou hebben, nog tenminste vijf jaar vooruit. Maar dan moet je wel zorgen dat de keten vitaal blijft, dat het investeringsklimaat goed is en dat vergunningen vele malen beter en sneller gaan lopen.”
Het gaat om een keten van operators, onderhoudsbedrijven, toeleveranciers, kennis, inspectie en logistiek. Als die uiteenvalt, is ze niet zomaar terug. “Je wilt niet dat bevoorrading- en onderhoudsbedrijven wegvallen omdat ze zeggen: hier is geen brood meer te verdienen, we gaan naar de andere kant van de wereld. Dan ben je te laat. Die keten moet intact blijven. Niet omdat wij nostalgisch zijn over gas, maar omdat we die capaciteit nodig hebben zolang het nieuwe systeem nog niet robuust op orde is.”
> "Sommige leden zeiden: ben je helemaal gek geworden?" ### KlagenKlagen
In het Sectorakkoord Gaswinning in de Energietransitie, dat april 2025 verscheen, hebben de overheid en de sector afspraken gemaakt over een stabiel investeringsklimaat en voorspelbaar beleid. In het akkoord wordt ingezet op het stimuleren van nieuwe investeringen in opsporing en winning van gas uit de Nederlandse kleine velden op de Noordzee. Het sectorakkoord kwam er niet vanzelf. Element NL liet eerst onderzoek doen naar de toekomst van gaswinning en de rol van de sector. Verburg besloot dat niet als intern lobbydocument te behandelen, maar als uitnodiging aan de overheid.
“Toen we dat rapport hadden opgeleverd, heb ik gezegd: we bieden het aan de nieuwe minister aan. Sommige leden zeiden: ben je helemaal gek geworden? Wij hebben hiervoor betaald, gaan we dat nu weggeven? Ik zei: ja. Waarom? Om te kijken of de regering hier een kans in ziet en ons uitnodigt om met hen en met EBN een akkoord te sluiten. Als alleen wij een akkoord sluiten, kan de volgende regering zomaar weglopen. Maar als er meerdere maatschappelijke partners betrokken zijn, dan heb je iets blijvends.”
Voor Verburg is het een voorbeeld van hoe de sector zichzelf opnieuw positioneert: niet door alleen te klagen over beleid, maar door een handreiking te doen. “We hebben onszelf ten dienste gesteld van de samenleving. In plaats van alleen maar te mopperen op de staatssecretaris die zijn afspraken niet nakwam, op vergunningen die niet liepen en op investeringen die niet konden, hebben we het zelf opgepakt. In plaats van er alleen een probleem van te maken, hebben we er een uitdaging in gezien. Van een uitdaging hebben we een opportunity gemaakt.”
### ZalmnormZalmnorm
De geopolitieke situatie heeft de discussie over gas veranderd. Zitten we in een nieuwe energiecrisis? Verburg vindt van niet. De gasprijzen zijn niet vergelijkbaar met de piek na de Russische inval in Oekraïne. Maar juist daarom vindt ze het belangrijk om niet in paniek te raken. “We zitten niet in een energiecrisis. We zitten in een energietransitie. Nu is het zaak om het glas niet halfleeg te verklaren en te zeggen: moeten we niet terug naar het oude systeem? Nee, we moeten het glas halfvol verklaren en zeggen: hoe kunnen we elkaar opzoeken en die transitie tot een succes maken? En dan moeten we even stoppen met elkaar de tent uit te vechten.”
Ze ziet wel een veranderde houding in het politieke discours. Energieonafhankelijkheid en strategische autonomie spreken inmiddels ook partijen aan die vroeger vooral door de klimaatbril naar energie keken. Volgens Verburg brengt dat de energietransitie dichterbij, maar alleen als het debat volwassen blijft.
“Wij zijn geen rem op de energietransitie. Wij zijn een realistische partner. Anderhalf jaar geleden hebben wij samen met de NVDE een rapport laten maken door Ecorys over hoe de opbrengsten van gaswinning de komende jaren benut zouden kunnen worden om meer dan een half miljoen woningen te isoleren en klaar te maken voor duurzame energie. Want daar begint het natuurlijk allemaal: hoe isoleren we huizen, hoe maken we de infrastructuur duurzamer? Maar dan moet je als minister van Financiën wel zeggen: we gaan die opbrengst labelen en benutten voor de versnelling van de vraagafname.”
Daar raakt ze aan een groter punt: de manier waarop Nederland investeringen in transities begroot. De Zalmnorm, waarbij inkomsten en uitgaven strikt worden gescheiden, past volgens haar slecht bij investeringen die later maatschappelijk rendement opleveren. “Ik denk dat het goed is om naar die Zalmnorm te kijken. Niet alleen voor energie. We staan voor een gigatransitie. Wat denk je van voedsel, wonen, defensie? Je zou moeten kijken of je toekomstige investeringen die op termijn iets gaan opleveren anders kunt behandelen in de begroting dan nu gebeurt. Op energie ga je op enig moment de return on investment zien van de verduurzamingsfase waarin we nu zitten. Daar ben je dan doorheen.”
### KostenpostKostenpost
Juist nu moeten we doorpakken met verduurzaming, vindt Verburg. Op de Clean Industrial Deal-bijeenkomst in Antwerpen hoorde zij pleidooien om het Europese emissiehandelssysteem af te vlakken. Dat vindt zij onverstandig. “ETS is een enorm succes, omdat het direct aanspreekt in de portemonnee en tegelijkertijd bedrijven de richting op duwt waarin ze zouden moeten gaan. Dat moet je niet afschaffen. Het is een geweldig instrument. Anders schuif je de rekening weer door naar de volgende generaties, omdat je te weinig doet aan het decarboniseren van je economie en samenleving. Ga daar juist mee door. Maar wees wel iets opener en iets verbaler over dat de opbrengst van ETS direct weer geïnvesteerd wordt in verdere verduurzaming.”
Daar zit voor haar de crux: prijsprikkels werken, maar mensen moeten wel zien dat de opbrengst terugvloeit naar de transitie. Anders wordt klimaatbeleid alleen ervaren als kostenpost. “Dan kun je laten zien dat we niet bezig zijn om de rekening door te schuiven naar de volgende generatie, maar dat we alles doen wat in ons vermogen ligt om net zero te worden. Je moet de opbrengsten inzetten om mensen en bedrijven te helpen de stap te maken.”
Achter de voordeur
De vergelijking tussen voedsel en energie wordt concreet als het gesprek gaat over burgers. Hoe dichter een transitie achter de voordeur komt, hoe gevoeliger zij politiek wordt. Van het gas af, minder vlees eten, hogere prijzen: het raakt mensen direct. Verburgs antwoord is nuchter: gebruik het prijsmechanisme, maar zorg eerst dat mensen echt kunnen kiezen. “Het gaat altijd om het perspectief van mensen zelf. Gebruik dan het prijsmechanisme. Bijvoorbeeld voedsel dat biologisch is, is nu vaak duurder. Dat hoeft niet. Je kunt aan de btw-knop draaien of Europese beloning anders inzetten. Maar bij energie kun je gas niet zomaar duurder maken als je niet eerst hebt gezorgd dat iedereen toegang heeft tot alternatieven en beschikt over de infrastructuur.”
De meest vermogende huishoudens hebben zonnepanelen, isolatie, warmtepomp of andere oplossingen al geregeld. De vraag is wat er gebeurt met mensen die dat niet kunnen betalen of in een straat wonen waar de infrastructuur ontbreekt. “Tachtig procent van de huishoudens is voor het dagelijks gebruik nog afhankelijk van gas. Zorg nou dat verduurzaming ook echt een keuze wordt voor huishoudens. Dat is een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Niet alleen voor de overheid, maar voor iedereen.”
### OlifantOlifant
Is Verburg met haar achtergrond een gemakkelijke gesprekspartner in de energiewereld? Technisch expert is ze niet, zegt ze zelf. Voor de details van productie, decommissioning of offshore-operaties moeten de specialisten aan tafel. Haar rol is anders.
“Ik breng bestuurlijke ervaring mee. Voor de technische aspecten moet je mij niet uitnodigen. Wat ik meebreng, is dat ik over het systeem heen kan kijken. Ik zie niet alleen de plakjes van de olifant, zoals iemand het ooit uitdrukte. Ik zie de plakjes, ik zie de verschillende spelers, maar ik zie ook dat die olifant als geheel in beweging moet komen. En ik zie in welke richting dat zou moeten en kunnen. Laat mij daar maar op los.”
De operators voeden haar met technische kennis. Soms, zegt ze lachend, meer dan nodig. “Er loopt voldoende deskundigheid rond bij de operators die de voorzitter graag even bijpraten. Waarbij ik dan na anderhalf uur denk: jongens, wacht even, genoeg voor vandaag. Maar dat is ook beroepstrots. En dat waardeer ik zeer. Ik merk dat operators zeggen: jij komt van buiten, je kijkt anders naar ons, je bevraagt ons op een andere manier en tegelijkertijd sta je voor waar wij voor staan.”
Nul risico
Volgens Verburg is het onverstandig om de rol van gas te snel af te schrijven. Nederland produceert nu nog ongeveer een derde van de jaarlijkse vraag op eigen bodem. In Nederland wordt nooit meer gas gewonnen dan het binnenlands gebruik, benadrukt ze. Maar het gaat haar vooral om het principe: gooi geen bestaande zekerheden weg voordat het nieuwe systeem robuust is.
“Ons motto is: gooi geen oude schoenen weg voordat je het nieuwe systeem goed op orde hebt, weerbaar en robuust. Want als er iets gebeurt en er valt iets uit, waar kun je dan op terugvallen? Ik hoor nu alweer iets over kolencentrales. Dan denk ik: jongens, wat willen we? Wij speculeren absoluut niet op een grotere gasvraag. Maar we zeggen wel: geef bij keuzes nationaal geproduceerd gas voorrang. Want het is schoner en geopolitiek verstandig.”
Over gaswinning op land is Verburg helder: ook kleine velden op land horen erbij. Het heropenen van Groningen noemt ze een politiek besluit waar zij niet aan komt. Maar voor kleine velden - waarbij de kans op bevingen veel kleiner is - geldt volgens haar een andere afweging. “Groningen is een politiek besluit. NAM is daar bezig om te doen wat het moet doen. Maar kleine velden horen erbij. Natuurlijk moet het veilig. Maar als je naar nul risico wilt, gebeurt er niets meer. Je moet risicogestuurd beoordelen.”
> "We zitten in een transitieparadox. Iedereen wacht op iedereen, terwijl iedereen weet dat we door moeten" ### Wezenlijk andersWezenlijk anders
Daarbij hoort volgens haar ook een ander gesprek met de omgeving. In het sectorakkoord is afgesproken dat er baten worden gedeeld met gemeenschappen rond gaswinning. “Dat is uniek in de wereld. We hebben een afspraak gemaakt over batendeling op land. Daar kan de gemeenschap over besluiten. Dat is wezenlijk anders dan hoe we het tot nog toe deden.”
“Ze hebben mij gevraagd omdat ik van buiten kom. Ik weet niet of ik overal applaus voor krijg voor wat ik nu zeg. Maar ik verwacht dat de gassector absoluut tot 2045 nodig is, wellicht daarna ook nog als grondstof. Dat weten de ambtenaren ook. Zeg dat dan ook gewoon openlijk! Durf te zeggen dat je daarvoor een vitale sector nodig hebt. Dat geldt voor energie, maar ook voor de voedselketen. Je kunt wel zeggen dat je boeren nodig blijft hebben, maar als je ze alleen maar afknijpt, zegt die boer op een gegeven moment: jij vindt wel dat ik nodig ben, maar ik ben langzamerhand kapot. Doei.”
Grootste frustratie
De grootste frustratie van Verburg zit bij de vergunningverlening. Acht tot tien jaar voor energieprojecten vindt zij onhoudbaar. Ze grijpt terug op haar eigen tijd als minister, toen na de financiële crisis van 2008 de crisis- en herstelwet werd gemaakt om procedures te versnellen. “Ik vind het belachelijk dat vergunningverlening in Nederland acht tot tien jaar duurt. Zo kom je er toch nooit uit? Ik was minister toen de crisis- en herstelwet kwam, naar aanleiding van de financiële crisis. Op het hoogste niveau van alle betrokken departementen zijn DG’s onder supervisie van SG’s bij elkaar gekomen en hebben gezegd: hoe kunnen we vergunningen versnellen, nu? Daar is een wet van gemaakt, die in 2010 van kracht werd.”
Zoiets is nu weer nodig, vindt zij. Niet als crisiswet, maar als toekomstwet. De naam mag van haar variëren: de ‘het kan wel-wet’, de ‘het moet ook nog-wet’ of de ‘wet van aanpakken’.
“We zitten nu in een transitieparadox. Iedereen wacht op iedereen, terwijl iedereen weet dat we door moeten. Noem het geen crisis- en herstelwet, want daar zitten we nu niet in. Maar maak een wet die op de toekomst gericht is. Parallelliseer inspraakprocedures. Handhaaf deadlines die nu in de wet staan maar niet meer gehandhaafd worden. Als in een adviesperiode van acht weken de zomervakantie valt, worden het soms veertien weken. Dat is ridicuul.”
Dat betekent niet dat de democratie wordt uitgeschakeld, benadrukt ze. Maar aan de oeverloze bezwaar- en beroepsprocedures moet een einde komen. “Beperk bezwaar en beroep tot twee series: één initieel en één beroepsprocedure. En scherp het begrip aantoonbaar privé- of zakelijk belang aan. Het not in my backyard moet afgelopen zijn. Mensen hebben hun eigen belang, maar moeten zich ook realiseren dat het belang van Nederland en Europa in het geding is. Op klimaat, maar ook geopolitiek.”
Succes
Daarmee komt het gesprek weer terug op leiderschap. Politieke moed, bestuurlijke regie, maatschappelijke partners die leveren. Verburg ziet in het nieuwe kabinet ambitie, maar wacht op de financiële vertaling. “Ik ben erg benieuwd naar wat er in de miljoenennota staat. Ik vind het urgent om met beide bewindspersonen te spreken. De vraag is: wanneer vinden jullie dit kabinet geslaagd? Hoe ziet succes eruit? Wat is daarvoor nodig? Wat ga je daarvoor leveren en wat kunnen wij daaraan bijdragen? En met ‘wij’ bedoel ik niet alleen Element NL, maar maatschappelijke spelers en partners. Wind op zee, grote energiebedrijven, iedereen die nodig is.”