Eerder dit jaar startte Energiepodium de serie Captains of Energy: diepte-interviews met de huidige generatie leiders in de energiesector over hun drijfveren, hun visie op de markt en toekomstperspectief. Dit najaar gaan we verder, te beginnen met Ika van de Pas, directeur-bestuurder van het invloedrijke kenniscentrum Milieu Centraal. Hoe breng je de ingewikkelde discussie over energie en klimaat bij de mensen thuis? Haar ervaring: “Gemiddeld zegt 51% van de mensen open te staan voor energiebesparende keuzes, maar slechts 29 procent is in staat om het ook te doen. Mensen zijn bereid om andere keuzes te maken maar doen het nog weinig. Daar ligt enorm veel onbenut potentieel. De opgave zit tussen willen en doen.”
De energietransitie is niet alleen een technisch en technologisch vraagstuk. Het gaat om meer dan megawatten, windparken en warmtepompen. De transitie speelt zich niet alleen af op de Noordzee of in Kamerdebatten, maar in de meterkast, aan de keukentafel en in de portemonnee. Het draait om gedrag, keuzes, vertrouwen, betaalbaarheid en praktische hulp. “Als we niet consuminderen, zetten we weer tien stappen terug ten opzichte van wat er is behaald met technologische vooruitgang.”
Die boodschap brengt Ika van de Pas, directeur-bestuurder van Milieu Centraal, het kenniscentrum voor duurzaam leven. Een publieke instelling in de lijn van het Nibud en het Voedingscentrum, die wetenschappelijke kennis vertaalt naar gewone mensen, in gewone taal.
“Wij beginnen vaak met uitleggen wat we níét zijn. We worden namelijk ook wel eens in het verkeerde bakje geplaatst, namelijk dat van de milieuorganisaties. Die spelen ook een belangrijke rol, maar dat is niet onze taak. Wij zorgen voor een onafhankelijke kennisbasis, hebben onderzoekers in huis en ontsluiten die richting mensen thuis. Geen chique woorden. In een tijd van fake news en heel veel meningen bieden wij mensen getoetste feiten en handelingsperspectief. Wij zoeken het voor de mensen thuis uit.”
### AllerhandeAllerhande
Milieu Centraal is vooral online actief. Via de eigen website, sociale media en platforms als Verbeterjehuis.nl. In een AI-tijdperk moet betrouwbare informatie ook terechtkomen in zoekresultaten, chatbots en samenvattingen. Daarom is een van haar speerpunten: 'relevant blijven in het AI-tijdperk'. Van de Pas zegt hierover: "Je ziet dat mensen niet meer .altijd naar websites komen, maar dat de content wel gebruikt moet worden in bijvoorbeeld Google-resultaten of ChatGPT. Je moet dus gevonden worden door het algoritme. Inmiddels lukt dat steeds beter: AI weet onze informatie goed te vinden.”
Die strijd om betrouwbare informatie loopt als een rode draad door haar loopbaan. Ze werkte onder meer aan duurzaam voedselbeleid met toenmalig landbouwminister Gerda Verburg en later bij Albert Heijn aan gezonde en duurzame assortimenten. Bij deze supermarktketen vervulde zij de rol van Director Quality Development and Support. In deze functie hield zij zich onder andere intensief bezig met de communicatie rondom gezonde en duurzame voeding voor consumenten.
“Wij keken als kwaliteitsafdeling mee omdat Albert Heijn een verantwoordelijkheid heeft om geen onjuiste informatie te verspreiden. Bijvoorbeeld in het blad Allerhande, dat enorm goed wordt gelezen. Als je daarin fouten maakt, dan heb je de volgende dag een probleem. En ik heb geleerd dat een retailer heel veel kan betekenen in het gemakkelijker maken van keuzes voor gezondheid en duurzaamheid. Niet alleen met prijs en smaak, maar ook met informatie, met gemak, met vertrouwen.”
Milieu Centraal doet daarom niet alleen milieuonderzoek, maar ook gedragsonderzoek. “We hebben milieuonderzoekers die kijken wat de milieu-impact is van wat we adviseren. Maar de afgelopen zes, zeven jaar hebben we ook echt een gedragsteam opgebouwd. Dat kijkt hoe Nederland op bepaalde gedragingen reageert. Waar staan mensen voor open? Wat zijn hun drijfveren en belemmeringen? Vaak zit dat in de portemonnee, in comfort, in gezondheid. We zijn niet van het vingertje. Je communiceert over moeilijke vragen door te snappen wat er leeft bij mensen en daarop in te spelen.”
### Onbenut potentieelOnbenut potentieel
Belangrijk aandachtspunt is voor Van de Pas de kloof tussen willen en doen. “Mensen weten best dat er iets aan de hand is met het klimaat. De vraag is of zij openstaan voor ander gedrag en of ze in staat zijn om dat gedrag ook echt te vertonen. Jaar op jaar komt uit onze monitor hetzelfde: het draagvlak is heel groot. Gemiddeld zegt 51% van de mensen open te staan voor energiebesparende keuzes. Maar slechts 29 procent is in staat om het ook te doen.”
Milieu Centraal brengt met het tweejaarlijkse landelijke onderzoek Monitor Duurzaam Leven 133 gedragingen in kaart. Niet door mensen abstract te vragen wat ze over duurzame gedragingen vinden, maar door te vragenn wat ze doen, waarvoor ze openstaan en welke gedragingen veel impact hebben. Sommige dingen gebeuren al. Andere zijn impactvol, maar vaak moeilijk te realiseren, zoals drastisch vlees of zuivel minderen. En daartussen zit een interessante categorie: gedragingen waar mensen wél voor openstaan, maar die ze nog niet doen. Voorbeelden zijn het kopen van meubels van milieuvriendelijke materialen of treinreizen voor lange afstanden in plaats van vliegen.
“Wij noemen dat de sweet spot. Maatregelen waarbij bereidheid niet het probleem is, maar mensen vastlopen op prijs, gemak en omstandigheden. Als bedrijven en overheid daar hun aandacht op vestigen, kunnen we veel in beweging zetten. Er is enorm veel onbenut potentieel. Mensen willen het, maar ervaren tegelijkertijd ook drempels om duurzame keuzes te maken. Daarom is onze boodschap: maak duurzamere keuzes meer bereikbaar en toegankelijk.”
### Juiste prikkelsJuiste prikkels
Om het onbenutte potentieel te verzilveren, is er volgens haar betrouwbare informatie en consistent beleid nodig dat de juiste prikkels geeft, drempels verlaagt, de duurzame keuze stimuleert en de niet duurzame ontmoedigd. “Nu zijn het vaak losse maatregelen: een belastingvoordeel voor elektrisch rijden, een subsidie voor zonnepanelen. Maar je moet consistent en duidelijk blijven in beleid, ook op de langere termijn zodat mensen er gebruik van kunnen maken.”
Er gebeurt al veel, benadrukt ze. Op daken liggen zonnepanelen. Mensen isoleren hun huis steeds meer. Er is veel bereidheid. Maar de volgende fase is ingewikkelder. Niet iedereen kan zelf uitzoeken welke technische oplossing past, welke subsidie geldt en welke aanbieder betrouwbaar is.
Vanuit Europese regelgeving moeten gemeenten aan de slag met het Energiehuis. Het wordt de centrale plek waar huishoudens, gebouweigenaren, het mkb en eigenaren van maatschappelijk vastgoed terechtkunnen voor betrouwbare informatie, ondersteuning en ontzorging bij het verduurzamen van hun woning of gebouw. Van de Pas ziet daarin kansen, maar ook uitdagingen. De verleiding is groot dat elke gemeente opnieuw een eigen loket, eigen tool of eigen adviesaanpak ontwikkelt. Dat zou zonde zijn, vindt ze.
> "Wij zoeken naar haakjes die aansluiten op de drijfveren van mensen."
“Er komt straks in iedere gemeente een Energiehuis. Dat kan helpen om mensen te ondersteunen, Maar koppel daar wel randvoorwaarden aan. We moeten voorkomen dat iedere gemeente zelf het wiel uitvindt. Dan zijn we gemeenschapsgeld aan het verspillen. Wij hebben met Verbeterjehuis.nl een schat aan bruikbare informatie. Er zijn al diverse tools ontwikkeld met informatie over subsidie. Hopelijk worden deze goed gebruikt.”
De opgave is niet om één partij verantwoordelijk te maken voor alles. Het is een systeem van overheid, gemeenten, energieloketten, installateurs, energiebedrijven, woningcorporaties en kennisorganisaties. Daarop is regie nodig. “Het is een samenspel. De overheid pakt met de komst van de Energiehuizen wel regie, maar daarnaast zijn er heel veel andere partijen betrokken. Het is belangrijk dat je daarin consistentie in hebt.”
### KwetsbarenKwetsbaren
In de energietransitie wordt vaak gesproken over ‘de burger’ als categorie, maar volgens Van de Pas bestaat die niet als één groep. Daarom richt Milieu Centraal zich ook op specifieke doelgroepen en gemeenschappen. Vooral bij energiearmoede werd duidelijk dat algemene adviezen niet altijd landen. “Toen we ons verdiepten in energiearmoede, kregen we de feedback vanuit gemeenschappen: jullie geven witte adviezen. Ik was daar verbaasd over. Maar ik ben een paar keer mee geweest naar bijeenkomsten en dan valt er echt een kwartje. Een Nederlands-Marokkaanse vrouw zei: jullie zeggen dat koken niet zo veel impact heeft op mijn energierekening. Dat klopt gemiddeld misschien, maar niet als een stoofpot vijf uur staat te pruttelen. En in sommige gemeenschappen is de campagne ‘zet de knop om naar 19 graden’ ronduit beledigend. Als ze bezoek krijgen, willen ze dat het binnen lekker warm is.”
De oplossing zit niet alleen in het vertalen van folders naar het Turks of Arabisch. Het gaat om begrijpen hoe mensen leven, welke gewoonten ze hebben, wie ze vertrouwen en via welke netwerken je hen bereikt.
“Wij doen dat met het Energiehulpnetwerk. We hebben onze adviezen cultuursensitief gemaakt. We werken met verbinders in gemeenschappen, met de Alliantie Inclusieve Energietransitie en met de Nederlandse Schuldhulproute . Informatie gaat via vertrouwde kring: de moskee, welzijnswerk, plekken waar mensen komen. Dat zijn geen energiecoaches in klassieke zin, maar mensen die in de haarvaten van die gemeenschappen zitten. ”
Voor kwetsbare huishoudens is één gesprek vaak niet genoeg. Daar is praktische hulp nodig, soms letterlijk naast iemand aan de keukentafel. “Dan ben je niet klaar met een doosje tochtstrips. Dan wil je echt naast iemand zitten, laptop open, subsidie aanvragen. En je moet je verdiepen in hun manier van leven.”
### Potdicht isolerenPotdicht isoleren
Wie mensen wil bereiken, moet niet altijd beginnen bij klimaat, benadrukt ze. Voor veel huishoudens zijn comfort, gezondheid, lagere energiekosten of onafhankelijkheid veel directere ingangen. Dat maakt de boodschap niet minder duurzaam, maar wel effectiever.
“Op onze website hebben we het ook vaak over comfort. Om de energierekening. In heel veel huizen gaat het ook om gezondheid. Je kunt een woning helemaal potdicht isoleren zonder ventilatie, maar dan krijg je hoogstwaarschijnlijk last van schimmels en gezondheidsproblemen. Wij zoeken naar de haakjes die aansluiten op de drijfveren van mensen. Met betrouwbare informatie. Want op het moment dat adviezen niet kloppen, ben je weg."
Diezelfde logica geldt voor isolatie. Natuurlijk draagt een goed geïsoleerd huis bij aan het behalen van klimaatdoelen. Maar voor veel bewoners is misschien nog belangrijker dat zij minder kwetsbaar worden voor geopolitieke spanningen, stijgende energieprijzen en andere onzekerheden. “Een goed geïsoleerde woning biedt meer grip op de energierekening, meer comfort en maakt huishoudens minder afhankelijk van aardgas uit het buitenland. Tegelijk helpt isolatie om woningen beter bestand te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering, zoals langere hittegolven en extremere weersomstandigheden. Daarmee gaat isoleren niet alleen over duurzaamheid, maar ook over klimaatveiligheid: het vergroten van onze weerbaarheid tegen risico’s die steeds vaker ook onze eigen leefomgeving raken.”
“Als je uitzoomt naar het geopolitieke vraagstuk, dan zijn we kwetsbaar in onze afhankelijkheid. Je maakt je huis weerbaarder tegen al die schommelingen als het goed geïsoleerd is. Dan ben je minder speelbal van wat er allemaal gebeurt. Daarom zou ik zeggen: doe het zo snel mogelijk. En bekijk welke subsidies er mogelijk zijn, dat scheelt weer een hoop. Zeker nu relevant na alle berichten in de media over de stijgende energieprijzen.”
### Warmere zomersWarmere zomers
De energietransitie is belangrijk, maar niet het hele verhaal. Milieu Centraal kijkt naar de totale klimaatvoetafdruk van huishoudens. Daarin zitten energie in huis, mobiliteit, vliegen, voeding en spullen. Nederland scoort niet best.
“Als je kijkt naar de voetafdruk van een gemiddeld Nederlands huishouden, dan zie je dat mobiliteit, energie in huis en voeding allemaal hoog scoren. Spullen horen daar ook bij, vooral kleding en elektrische apparaten. Met een gemiddelde CO₂-voetafdruk van 7,5 ton per persoon per jaar liggen we in Nederland twee keer zo hoog als het wereldgemiddelde. We leven dus op grote klimaatvoet.”
Vlees en zuivel, vliegen, autogebruik, spullen kopen, het huis verwarmen: de grote klappers zitten verspreid over het dagelijks leven. Dat maakt de boodschap ingewikkelder, maar ook eerlijker. “Het begint met besparen. Gedrag, kieren dichten, thermostaat lager, daarna isoleren en dan de manier waarop je verwarmt verduurzamen. Het zit niet alleen in het aanschaffen van een warmtepomp en een elektrische auto, die kleine maatregelen zijn ook belangrijk. En het is niet alleen energie. Het is ook de grondstoffentransitie, mobiliteitstransitie en voedseltransitie.”
Ook koelte wordt belangrijker. Van dePas woonde lang in Spanje en ziet hoe Nederland nog moet leren omgaan met warmere zomers. “Niet elk probleem vraagt om een airco; dat is in de meeste gevallen niet de meest duurzame keuze. Soms begint het met zonwering, ventilatie en gedrag. Maar soms is een airco nodig, bij kwetsbaren bijvoorbeeld. Dan is het nuttig om betrouwbare informatie te krijgen over hoe je die het meest energiezuinig kunt inzetten. De kunst is om duidelijk en secuur te zijn in de voorlichting hierover.”
Energiebedrijven hebben een grote rol in verduurzamen, zegt Van de Pas. Ze hebben contact met vrijwel elk huishouden. Ze leveren producten, apps, contracten en advies. Juist daarom is de informatie die zij meegeven belangrijk. “We moeten niet alleen naar de overheid kijken. Energiebedrijven zijn een kanaal naar mensen thuis. Het is belangrijk dat we allemaal dezelfde informatie geven. Ontwikkel handige producten en geef flankerende informatie mee die mensen echt helpt.”
### Duidelijke lijnDuidelijke lijn
Welk advies zou zij de minister van Klimaat en Groene Groei meegeven? Van de Pas formuleert voorzichtig. Milieu Centraal is geen lobbyorganisatie en geen beleidsorgaan. Maar uit alle onderzoeken, monitors en gesprekken komt wel een duidelijke lijn.
“Tegen de minister van KGG zou ik zeggen: het gaat niet alleen om technologie en innovatie, maar ook om de keuzes die mensen thuis moeten maken. Zij zijn onderdeel van de oplossing. Mensen thuis zijn bereid duurzame keuzes te maken. Help ze met betrouwbare informatie en slim beleid.”