Het einde van het vulseizoen komt in zicht, maar de Nederlandse gasopslagen zijn nog lang niet zo vol als de overheid voor ogen had. Het nationale vuldoel van 115 TWh wordt niet gehaald.
Dat komt niet doordat marktpartijen de winter zijn vergeten. Opslag was deze zomer simpelweg geen aantrekkelijke handel. Gas voor directe levering is al lange tijd duurder dan gas voor levering in de winter. Wie gas kocht, maandenlang opsloeg en het vervolgens in de winter verkocht, maakte verlies.
Dat prijsverschil is op zichzelf belangrijke informatie. De markt zag onvoldoende toekomstige schaarste om de kosten en risico's van extra opslag terug te verdienen. Maar waar marktpartijen stopten met vullen, begon de overheid.
EBN kreeg daarom de opdracht het gasgat te vullen. Voor dit vulseizoen stelde het kabinet maximaal 993 miljoen euro beschikbaar om eventuele verliezen af te dekken. Bijna een miljard euro om gas op te slaan dat commerciële partijen tegen de geldende prijzen liever niet zelf in de opslag stopten. Dat gas blijft bovendien niet gereserveerd voor Nederland: EBN verkoopt het weer voor levering in de winter, ook aan afnemers over de grens.
### Het vuldoel is geen doel op zichHet vuldoel is geen doel op zich
Ondanks deze interventie wordt het Nederlandse vuldoel niet gehaald. Dat klinkt ernstiger dan het is. Gasunie benadrukte zelf dat het missen van het doel niet betekent dat de leveringszekerheid komende winter in gevaar komt. We zijn vooral minder goed verzekerd tegen een uitzonderlijke samenloop van omstandigheden.
Na de Russische inval in Oekraïne waren verplichte vulgraden een begrijpelijke noodmaatregel. We kwamen uit een wereld waarin Russisch pijpleidinggas min of meer vanzelfsprekend beschikbaar was. In 2022 bleek hoe kwetsbaar die aanname was. Vier jaar later is de gasmarkt veranderd, maar de noodmaatregel bleef.
Brussel begint dat inmiddels zelf ook in te zien. De Europese vuldoelen zijn flexibeler geworden en Nederland kreeg ruimte om minder te vullen. Dat is logisch. Als je de markt vertelt dat vóór een bepaalde datum koste wat kost tientallen terawattuur gas moeten worden gekocht, moet je niet verbaasd zijn als dat gas duur wordt. Nederland hield ondertussen ook nog is vast aan een hoger eigen vuldoel.
### Niet ieder risico vraagt om dezelfde verzekeringNiet ieder risico vraagt om dezelfde verzekering
Met die doelen proberen we verschillende risico’s met één instrument af te dekken.
Neem een bijzonder koude winter. Daar moet in de eerste plaats de markt op voorbereid zijn. Energieleveranciers hebben contracten met klanten en moeten hun vaste leveringsverplichtingen afdekken. Dat kan met gasopslag, maar ook met termijncontracten, LNG, pijpleidinggas of capaciteit elders in Europa. De ACM ziet erop toe dat leveranciers dat daadwerkelijk doen.
Ook consumenten kunnen daarbij kiezen hoeveel prijszekerheid zij willen. Wie een vast contract afsluit, legt het prijsrisico bij zijn leverancier. Wie voor variabele tarieven kiest, accepteert dat een koude winter of tegenvallende aanvoer tot hogere prijzen kan leiden maar betaald naar verwachting, op basis van de huidige forwards markets, minder dan bij een vast contract. Niet ieder risico waarvoor consumenten en leveranciers zich op de markt kunnen verzekeren, hoeft door de overheid collectief te worden afgedekt.
> "Een koude winter is een marktprobleem."Juist daar is de markt goed in. Informatie over weersverwachtingen, LNG-aanvoer, Noorse productie en klantvraag zit verspreid over vele marktpartijen. Het is niet evident waarom een ministerie beter zou weten hoeveel gas voor een koude februariweek beschikbaar moet zijn.
Een ander risico is wezenlijk anders. Stel dat een belangrijke pijpleiding wordt gesaboteerd of meerdere vitale aanvoerroutes tegelijkertijd uitvallen. Dan kan de markt mogelijk niet meer voldoende reageren. Het gaat om gebeurtenissen met een zeer kleine kans, maar enorme maatschappelijke gevolgen.
Daar ligt wél een logische rol voor de overheid.
Maar dan hebben we geen jaarlijkse politieke discussie nodig over de vraag of de opslagen op 1 november voor 80, 90 of 115 TWh gevuld moeten zijn. Dan hebben we een echte strategische reserve nodig: gas dat niet bedoeld is om een normale of koude winter door te komen, maar om een daadwerkelijke supply shock op te vangen.
Kussengas verdient daarbij serieus onderzoek. Gasopslagen bevatten grote hoeveelheden gas die nodig zijn om de druk in de opslag op peil te houden. Mogelijk kan een deel daarvan als strategische laatste reserve worden ingericht. Dat is technisch niet eenvoudig en zeker niet gratis. Maar het principe is aantrekkelijker dan ieder voorjaar tegen de markt in gas kopen om het enkele maanden later weer te verkopen.
### Europese baten, Nederlandse kostenEuropese baten, Nederlandse kosten
Daar komt nog een tweede probleem bij. De Nederlandse gasopslagen zijn geografisch Nederlands, maar economisch Europees. Duitse en Belgische afnemers profiteren van Nederlandse opslagcapaciteit en Nederlandse consumenten profiteren andersom van LNG-terminals, pijpleidingen en opslag elders. Zo hoort een Europese interne markt te werken.
Maar de rekening is opvallend nationaal.
Als EBN tegen verlies extra gas opslaat, vermindert dat het schaarste risico voor de hele Noordwest-Europese markt. Het gas blijft ook niet vanzelfsprekend in Nederland als elders een hogere prijs wordt betaald. De baten van extra opslag zijn daarmee Europees, terwijl de kosten van de publieke vultaak grotendeels bij Nederlandse gasgebruikers terechtkomen.
Europa kent op papier een mechanisme om landen zonder opslag mee te laten betalen aan opslag elders. In de praktijk helpt dat Nederland nauwelijks. Zo ontstaat een merkwaardige verzekering: Nederland betaalt de premie voor een groot deel van Europa.
### Tijd om de noodmaatregel los te latenTijd om de noodmaatregel los te laten
De les van deze zomer zou daarom niet moeten zijn dat EBN volgend jaar eerder of meer gas moet inkopen. De les is dat we een noodmaatregel uit 2022 moeten durven schrappen.
Laat de markt gas opslaan voor normale én koude winters. Houd leveranciers scherp op hun verantwoordelijkheid en laat consumenten kiezen hoeveel prijszekerheid zij willen kopen. Stop met starre vulgraden die marktpartijen verdringen en de prijs van vullen zelf verhogen.
En organiseer voor de echte rampscenario’s een Europese strategische reserve.
Een koude winter is een marktprobleem. Een gesaboteerde pijpleiding is dat niet.