De Europese zomer van 2026 was warm en droog. Dit had grote gevolgen voor de manier waarop elektriciteit kon worden geproduceerd, want veel thermische elektriciteitscentrales konden geen (of minder) elektriciteit produceren. Volgens Sanne de Boer laat dit zien dat het betrouwbare imago van thermische centrales wankelt.
De Europese zomer van 2026 was warm en droog. Zó warm en droog dat rivier- en zeewater bovengemiddeld warm waren en het waterpeil in veel rivieren, meren en waterreservoirs tot historische dieptepunten daalden. Dit had gevolgen voor onder meer de scheepvaart, de landbouw en natuurlijk de natuur, maar ook voor de elektriciteitsvoorziening. Die werd op verschillende manieren geraakt. Ten eerste leidde een hogere temperatuur tot een hoger dan gebruikelijke vraag naar elektriciteit. Ten tweede kon het elektriciteitsnet (met name het bovengrondse deel) bij warm weer minder stroom transporteren en konden onderdelen zoals transformatoren sneller oververhit raken. Ten derde konden verschillende waterkrachtcentrales minder of geen elektriciteit produceren en tenslotte gold hetzelfde voor thermische elektriciteitscentrales.Daarnaast konden ook meerder waterkrachtcentrales minder of geen elektriciteit produceren. Dit is voor Nederland minder relevant.
In de problemen
Dat laatste heeft meerdere oorzaken. Thermische elektriciteitscentrales wekken stroom op door water in een intern circuit te verhitten tot stoom, waarmee vervolgens turbines worden aangedreven. Warmte (thermische energie) wordt dus via tussenstappen omgezet in stroom (elektrische energie). Maar lang niet alle warmte wordt omgezet in elektriciteit. Moderne gascentrales hebben een rendement van ongeveer 60%, moderne kolen- en kerncentrales ongeveer 35 tot 40%.Biomassa- en afvalverbrandingscentrales hebben doorgaans een lager rendement. De overige warmte is restwarmte, die moet worden geloosd. Veel thermische centrales gebruiken daarvoor koelwater uit rivieren. Als die centrales te weinig water kunnen oppompen door lage rivierwaterstanden, of ze de watertemperatuur van de rivier te veel verhogen door het warme water dat zij lozen, moeten ze worden afgeschakeld of helemaal worden stilgezet.Kerncentrales hebben nog steeds een bepaalde mate van koeling nodig nadat het productieproces is stilgelegd, omdat de warmteproductie niet onmiddellijk stopt. Dit is in juli en augustus bij ten minste 23 centrales in onder meer Frankrijk, Zwitserland, Polen, Hongarije, Roemenië en Bulgarije gebeurd.
Daarnaast is warm zeewater prettig voor kwallen. Dit is dan weer minder prettig voor thermische elektriciteitscentrales, want als kwallen de filters van de pompstations binnendringen, kan er niet meer worden gekoeld. Een kwallenplaag legde begin augustus de grootste kerncentrale van West-Europa stil.
Ook ervoeren sommige kolencentrales problemen met de aanvoer van kolen. Net als in 2022 hadden de lage waterstanden en de daarmee gepaard gaande beperkingen voor de binnenvaart bijvoorbeeld gevolgen voor de levering van kolen aan kolencentrales in Duitsland. Alhoewel er geen tekorten zijn ontstaan, liep de prijs voor de levering van de kolen wel op.
Tot slot daalt de efficiëntie van met name gascentrales als het buiten warm is, waardoor ze minder elektriciteit kunnen produceren.De maximale output daalt. Een stijging van de buitentemperatuur van 25 naar 35 graden leidt gemiddeld tot 5 tot 10% minder geproduceerde elektriciteit.Dit geldt voor STEG-centrales. Het overgrote merendeel van het opgestelde gasvermogen in Nederland bestaat uit STEG-centrales. Bronnen: https://thermalscience.rs/pdfs/papers-2021/TSCI210221226W.pdfTSCI210221226W.pdf en https://adgefficiency.com/blog/ambient-temperature-impact-on-gas-turbine-performance/
Maatschappelijke en economische impact
Dit alles laat zien dat thermische elektriciteitscentrales indirect weersafhankelijk zijn. Met name in de zomer kan dit leiden tot problemen. In Nederland zijn de problemen meegevallen, maar Roemenië en Hongarije hebben huishoudens en bedrijven opgeroepen om zuinig om te gaan met elektriciteit, met name tussen 19:00 en 23:00 uur. Daarnaast reden er in Hongarije een aantal weken tijdens de avondpiek geen elektrische vrachttreinen en werd de verlichting van een deel van de overheidsgebouwen uitgezet. Roemenië riep de noodtoestand uit en blies rotsblokken in de Donau op om op die manier een kerncentrale van meer koelwater te kunnen voorzien. In overleg met de overheid hebben Ford en Dacia hun productie tijdelijk stilgelegd.Bronnen: https://www.reuters.com/business/energy/romania-declares-state-emergency-low-danube-levels-hit-power-output-2026-07-31/ en https://www.courthousenews.com/record-low-danube-levels-push-some-countries-in-eastern-europe-to-the-brink-of-energy-emergency/
Nederland heeft dergelijke maatregelen niet hoeven nemen. Dat komt onder meer doordat onze grote kolencentrales aan de kust staan en koelen met brak of zout water. Daardoor zijn deze centrales minder kwetsbaar voor lage rivierwaterstanden, maar mogelijk wel kwetsbaar voor kwallenplagen. Ook heeft Nederland relatief veel gascentrales die door hun hogere efficiëntie per geproduceerde kWh minder koeling nodig hebben dan kern- en kolencentrales en daardoor minder gevoelig zijn voor weinig en/of warm rivierwater. Een nóg drogere en warmere zomer – wat gezien klimaatverandering niet is uit te sluiten – zou in de toekomst echter wel degelijk ook tot problemen voor gascentrales in Nederland kunnen leiden. Daarnaast zijn gascentrales zoals eerder gemeld wel gevoeliger voor warme buitenlucht waardoor ze minder elektriciteit kunnen produceren als het warm is.
Zonnepanelen en batterijen
Ik hoor regelmatig dat de energietransitie leidt tot minder leveringszekerheid omdat zonnepanelen en windturbines niet altijd elektriciteit kunnen produceren. Hetzelfde geldt echter voor thermische elektriciteitscentrales. Verschillende Europese landen hebben daarom aangekondigd hun elektriciteitsproductiepark te willen diversifiëren omdat ze mínder afhankelijk willen worden van thermische elektriciteitscentrales en op die manier de leveringszekerheid en betaalbaarheid van het energiesysteem willen garanderen. Zo wil Hongarije – dat nu nog erg afhankelijk is van één heel grote kerncentrale – investeren in meer zonnepanelen op daken en in windenergie op land. De Franse overheid heeft in een recent beleidsdocument erkent dat klimaatverandering en de daarbij behorende veranderingen in de beschikbaarheid van water en de grotere kans op hittegolven een risico zijn voor de leveringszekerheid van het elektriciteitssysteem. Mede daarom wil Frankrijk zijn omvangrijke nucleaire productiepark versterken met wind op zee, wind op land en zonnepanelen.
Nederland is ten opzichte van Hongarije en Frankrijk minder afhankelijk van kernenergie en heeft in verhouding ook al meer opgesteld vermogen aan zonnepanelen en windturbines. Als we daar de komende jaren meer batterijcapaciteit aan toevoegen, geeft dat ons een goede uitgangspositie om onze burgers en bedrijven ook tijdens volgende warme en droge zomers van voldoende en relatief goedkope elektriciteit te kunnen voorzien.
> Een kwallenplaag legde begin augustus de grootste kerncentrale van West-Europa stil